
Lòs e mucha
Ta Elis Juliana a pone base metodológiko pa estudio di kultura no-dokumentá di Kòrsou. Awendia antropologia sa ku e métodonan uzá den pasado pa studia komportamentu di antropos (hende) den su interakshon ku naturalesa tabata demasiado basá riba normanan di mundu modèrno oksidental i konsekuentemente tabata laga tiki espasio pa loke tabata biba den otro kultura. Tabata nesesario desaroyá otro metodologia di inbestigá. Elis Juliana a apliká e metodologia akí hasiendo estudio dje kultura di paden, no di pafó, es desir salí for di hende i el a laga esnan ku no tabatin bos, na palabra. E tabata sképtiko pa e importansha demasiado grandi ku tabata duna datonan stadístiko, pasobra a registrá nan por ehèmpel solamente den Punda i ta registrá únikamente e parti kuantitativo, no ta bisa nada di kalidat.

| “Mira, buska pa sa, sa tur kos. Puntra…dikon. Grabashon a bin despues (…) Nò, bo no ta bai serka spesifik un hende. Bo ta puntra, puntra sin fin, bo ta keda puntra kon bin, dikon (…). Hopi bia bo mes ta saka bo konklushon di loke bo ta mira. (…) Ya… ma tin bia bo no ta kohe direktamente un tópiko. Pero bo ta bai kòmbersá ku e persona i bo ta ripará den kòmbersashonnan den kiko mas e (énfasis JC) ta interesá. Klaro ku bo n’ por bai puntr’é kosnan sofistiká di mundu djawe, pero kosnan di den su (énfasis JC) tempu. Na man di loke e konta bo…” (EJ-JC2002) |

Kasi pa regla Juliana a subi tereno di historia, buskando datonan antropológiko. Anke e no tin pretenshon di ta historiadó, skritura di historia lo dun’é mérito rekonosiend’é komo historiadó-pionero di Kòrsou. Na okashonnan di importansha históriko Juliana ta laga su bos resoná, manera riba promé di yüli di aña 2003 ku a kumpli 140 aña ku kolonialismo ulandes a abolí sklabitut den su kolonianan Sürnam i Antia Ulandes. E ta duna muestra di un noshon skèrpi di bèrdat históriko.
Brandmerk
Sklabitut riba su mes
no ta nada nobo.
Semper, for di tempu
ku mundu a prinsipiá,
reynan ku a proklamá
nan mes ‘dios terenal’
tabata bringa otro
pa haña mas poder.
Despues di kada guera
di nashon kontra nashon
e rey ku a sali
viktorioso dje bataya
tabata konsiderá
esnan ku el a aplastá
su apsoluto propiedat
i e tabata desidí
asta riba bida o morto
di kada ser humano
ku el a sklavisá.
Pero ta un echo
ku ni den skritura santu
- ku segun kreyentenan
Dios Tata mes a aprobá –
sklabitut di hende no ta kondená.
Loke sí a sosodé
djis algun siglo pasá
ku hamas i nunka ami
desendiente di Afrika
lo por lubidá
komo datu dia djawe
mi sanger ta venená,
ta e humiliashon
kon piratanan europeo
- lesa tambe hulandes -
tabata “brandmerk” katibu
kumprá, hòrtá o koutivá,
ku lèter di heru kayente
riba kosta di Fort Elmina
promé ku a stiwa nan
manera saku di kakabú
den bodeganan di barku
pa bai bende nan na Merka,
den Karibe i na Kòrsou.
Aviso den korant (1784)
ku barkunan a yega.
“Shonnan, benta di neger
fresku for di Afrika.
Domá komo hèrmèn pa sirbi
den tur sorto di trabou.”
Elis Juliana 1 di yüli 2003 |
Pasobra Juliana a inbestigá kultura na un manera sistemátiko –di Bándariba te Bándabou – el a trese variantenan kultural na kla, ku ta splika diferenshanan basá riba faktornan étniko, sosial, klimatológiko i demográfiko. Asina a bin generá un nifikashon mas amplio i integral dje konsepto kultura i a liber’é for dje malchi pèrtá i antikuá di kanto i baile so. Kultura ta tur akshon humano pa duna kontenido na bida. Niun hende na Antia no a kolekshoná i dokumentá asina tantu manera Juliana. Pa su konsiensia pa den un tempu ignorante di importansha di pueblo, hasi trabou di reskate ku propio medionan finansiero, Juliana ta un modelo i ehèmpel pa inbestigadónan lokal i su búskeda tabata un búskeda di su mes tambe. Ku e kompromiso akí el a laga hende den nan dignidat. P’esei por yama Juliana un inbestigadó wapu i krioyo ku su kultura mes a pari. Pasobra Juliana a generá un mira fundamentalmente otro riba antropologia na Kòrsou i laga marka ku no por kita riba diferente tereno mas, e ta un inovadó. El a pone base kontinuo pa un koriente nobo. Tantu su sobrá trabou sientífiko, komo esun artístiko a benefisiá ampliamente dje inmenso trabou antropológiko ku el a hasi. Pa tur esakinan ta na su lugá pa duna antropologia e promé lugá den e lista di terenonan ku Juliana tabata aktivo ariba. Pa e mésun motibunan ta un echo ku Elis Juliana (huntu ku defuntu saserdote Paul Brenneker) ta fundadó di antropologia propio na Kòrsou.

Atenshon spesial pa religion
Den su trabou di inbestigá kultura di Kòrsou, Juliana a para ketu masha hopi na religion i e papel ku esaki a i ta hunga den bida di hende na Kòrsou. El a hasi masha hopi entrevista riba e punto akí ku grandinan, kolekshoná hopi opheto i artefakto relashoná ku religion, skirbi tokante i deskribí práktika i kerensianan religioso.
Juliana: “(…) e katibu neger (…) tabata sa ku e tabata wòrdu konsiderá komo un opheto sin sintí. Ku e no tabatin pasado. Ku e no tabatin su propio kultura promé ku el a wòrdu ranká fo’i su rais étniko. Ku e no tabatin su propio ontologia, o sea su propio mira den orígen di eksistensia. Ku e no tabatin su propio religion. Ku e no por a pensa pa su mes, ni rasoná, ni husga. Ku e no por tabatin moralidat (...) e no por tabata sinti peso dje ultrahenan ni humiyashonnan. Ku e no por tabata sufri bou di sklabitut.” (Juliana 1976a: 53).
Elis Juliana ta afirmá ku hopi tempu tantu sientífikonan di afó komo di aki a kalifiká kerensianan popular komo superstishon i brua. Juliana ta logra kambia e idea akí a base di inbestigashon i insistensia. Ta e inbestigashonnan mes tabata mustr’é kaminda pa sigui, un tabata hib’é na otro. I el a bin deskubrí ku ingeniosidat di pueblo tabata kapas na krea su propio sientífikonan, su propio santunan, su propio medisina i tur loke tabatin mester.
Den e obra Elis Juliana Inbestigadó: Piedra di Mulina ta paresé diferente muestra di arianan di kua Juliana antropólogo a kolekshoná informashon i deskribí, manera e siguientenan ku ta trata kerensianan (religioso), fishinan di ántes, kunuku i entrevista ku grandinan, tantu na Kòrsou komo Boneiru. E último akí ta forma parti di 141 entrevista ku Juliana a hasi den kurso di añanan. Ta un kolekshon di material baliosísimo di dokumentashon di kultura di Kòrsou ku el a entregá entretantu na Biblioteka Públiko, spesifikamente na señor Salomon Rubens di Biblioteka Públiko pa katalogá.
Kerensianan
balia ku Almasola
balia ku diabel
baron de sementerio
bende yu ku diabel
djuku
duna hende kos bebe
fura
gai kanta kokoyoko dilanti porta
gai temperá
gana di kos
hasi kos (brua) pa hende
hasidó di brua
kabayo blanku
kenta lombrishi ku klenku
kontra
kue un bientu
laken di kasamentu
lech’i mama
mira
mira spiritu
monta
oyada
parí na saku
prepará kos
salu komo protekshon
señorita
tira pish’i 8 dia den wow’e hende
Toni ta yora
web’i gai
Muestra parti di inventarisashon relashoná ku kerensianan. |
Fishi
Baridó di kaya
Batidó di basia
Bendedó di awa
Bendedó di piská
Blekero
Fitó
Flèktudó di heru
Kachó di gobièrnu
Kapdó di palu
Kargadó di bolo
Kargadó di hamaka
Kargadó di paniweri
Karpinté di palu fini
Kimadó di kalki
Kimadó di karbon
Kobadó di graf
Kobadó di pos
Koredó di ficho
Kòrtadó di karni
Kosedó
-Kunukero
Kurtidó di kueru
Labadera
-Labadó di kaka
-Labadó di kakushi
Labadó di koprá
Labadó di morto
Madam (hasidó di kabei)
Matadó di bestia
Matdó di stul
Merkadera
Mèslá
Miradó di yu pa hende
Mucha di manda
Muhé di hanch’i Punda
Muladó di maishi
Platé
Polis
Sapaté
Sendedó di lampi
Shafer
Sketer
Smet
Sneiru
Strikadó
Tapadó di fòrnu
Trahadó di bèl’i misa
Trahadó di boto
Trahadó di fòrnu
Trahadó di instrumènt
Trahadó di kos dushi
Trahadó ku heru
Trahadó/flèktudó di sombré/makutu
Wardadó di bestia
Yaya
Muestra parti di inventarisashon relashoná ku fishinan |
Kunuku
Baliña
Chapi
Chikoto
Gobi
Harka
Kabes di baka na entrada di kunuku
Kabitu
Kakabú
Koto
Kuchú pa kòrta maishi
Kumbu
Mangel pa makutu
Paniweri
Piedra di mula maishi + manga
Pilon + manga
Plu
Sneif (tabaku)
Spantapara
Stòki pa djente
Stripan
Traha kunuku
Tranké di datu
Tutumba
Watapana shimaron
Wei
Muestra parti di inventarisashon relashoná ku kunuku |
Number di entrevista |
Aña |
Nòmber |
Fecha di nasementu |
Edat |
Lugá |
Fecha di entrevista |
Tópiko |
| 3 |
1964 |
Damasio Hooi (Tomás Kokoti) |
1881 |
82 |
---- |
7/5/1964 |
|
| 4 |
1964 |
Juchi Mama (Catharina Curiel-Rodriguez) |
1891 |
73 |
---- |
6/5/1964 |
Kohementu di barika
Gana di kos
Globo-promé aeroplano
Fiesta – Peñamentu Kongrenis |
| 35 |
1974 |
Dometilia Ilario (Tila-Titila) |
---- |
84 |
Kunuku ‘Buena Pasashi’ Lak / Boneiru |
3/9/1974 |
Lantèrnu (kumbu)
Dwaallicht-alma na pena
Yu parí na saku
Yu ta yora den barika di mama
Kuenta di Nanzi |
| 37 |
1974 |
Johannes Margarita |
1910 |
-- |
Kunuku Gabilan na Punta Blanku Boneiru |
2/10/1974 |
Traha na Cuba
Kòrta kaña
Den mina di koper na Venezuela
Entiero di ántes
Yoradó di morto
Kobamentu di pos |
| 137 |
1988 |
Isabel Hortencia |
1899 |
88 |
Bou Barber |
19/5/1988 |
Entiero den chiké
Frumúnan di ántes na Bándabou Labadó di morto
Boutismo
‘Yu di porko’ (soltera) |
| 141 |
1989 |
Anecita Martina |
---- |
-- |
Banda Riba |
1/3/1989 |
Historia di Katalina Beleku
Bruheria |
Muestra parti di inventarisashon entrevista grandinan
|